تونل زمان - ۱۱ آبان؛ روزی که اینترنت بیمار شد

سالها پیش در چنین روزی، کرم موریس اینترنت نوپا را فلج کرد و سه فضانورد فصل زندگی بیوقفهی انسان در مدار را گشودند.

گاهی بزرگترین میراث یک اتفاق، چیزی نیست که در همان لحظه دیده میشود؛ پروازی که فقط چند ثانیه طول میکشد، معادلهای که سالها پیش از اختراع کامپیوتر نوشته میشود یا برنامهای کوچک که ضعفهای یک شبکهی جهانی را آشکار میکند. تاریخ فناوری پر از چنین لحظههایی است؛ اتفاقهایی که شاید در زمان خودشان عجیب، شکستخورده یا حتی فاجعهبار به نظر میرسیدند، اما مسیر آینده را تغییر دادند.

در تونل زمان امروز، به سراغ چهار روایت متفاوت میرویم؛ از پرواز کوتاه بزرگترین هواپیمای چوبی تاریخ و ریاضیدانی که پایههای منطق کامپیوترهای امروزی را بنا کرد تا نخستین کرم اینترنتی مشهور جهان و روزی که انسان برای نخستینبار اقامت دائمی در فضا را آغاز کرد. چهار نقطهی عطف که هرکدام به شکلی متفاوت، مرزهای توانایی انسان را جابهجا کردند.

پروازی کوتاه برای رؤیایی به بزرگی یک بندر

هاوارد هیوز قرار بود فقط حرکت هواپیمای غولپیکرش روی آب را آزمایش کند. خلبان اما اهرمها را جلو برد و Hughes H-4 Hercules با هشت موتور از سطح بندر لانگبیچ جدا شد. پرواز حدود ۱٫۶ کیلومتر ادامه یافت و هواپیما تا ارتفاع تقریبی ۲۱ متر بالا رفت. کمتر از یک دقیقه بعد، غول چوبی دوباره روی آب نشست و دیگر هرگز پرواز نکرد.

غول چوبی فقط یکبار پرواز کرد، اما هرگز از تاریخ هوانوردی فرود نیامد

اسپروس گوس ۷۹ سال پیش برای حمل نیرو و تجهیزات از فراز اقیانوس طراحی شده بود. محدودیت مصرف فلز در جنگ، مهندسان را به ساخت بدنهای عمدتا از چوب توس واداشت؛ اما پایان جنگ زودتر از تکمیل پروژه فرا رسید. دولت آمریکا ۲۲ میلیون دلار و هیوز ۱۸ میلیون دلار از سرمایهی شخصی خود را صرف هواپیمایی کردند که وارد خدمت نشد.

پرواز کوتاه هیوز ثابت کرد سازهای با طول نزدیک به ۶۷ متر و دهانهی بال حدود ۹۸ متر میتواند از آب برخیزد، ولی امکان پرواز با توجیه اقتصادی یکسان نیست. Hughes H-4 Hercules اکنون در موزهی هوانوردی و فضای اورگرین نگهداری میشود و همچنان یادآور مرز باریک میان جسارت مهندسی و پروژهای بیشازحد پرهزینه باقی مانده.

مردی که زبان صفر و یک را پیش از عصر کامپیوتر نوشت

کامپیوتری روی میز جورج بول نبود. برق هنوز به شبکههای شهری راه نیافته بود و نخستین پردازنده بیش از یک قرن بعد ساخته شد؛ اما ریاضیدان خودآموختهای که ۲۱۱ سال پیش در لینکلن به دنیا آمد، زبانی ساخت که مدارهای دیجیتال امروزی بدون آن قابل تصور نیستند.

بول کامپیوتر ندید، اما دستور زبان آنها را نوشت

بول تحصیلات دانشگاهی نداشت و در ۱۹ سالگی مدرسهی خودش را اداره میکرد. استعداد و مقالههایش سرانجام او را در سال ۱۸۴۹ به کرسی ریاضی کالج کوئینز کورک رساند. کتاب The Mathematical Analysis of Logic در سال ۱۸۴۷ و اثر The Laws of Thought در سال ۱۸۵۴ نشان دادند که میتوان گزارههای منطقی را با عملیات جبری بررسی کرد. انجمن سلطنتی نیز در سال ۱۸۵۷ او را به عضویت پذیرفت.

جبر بولی جهان را به وضعیتهایی مانند درست و نادرست یا صفر و یک فرو میکاهد و سپس رابطهی میان آنها را میسنجد. گیتهای منطقی تراشهها، شرطهای زبانهای برنامهنویسی و عملگرهای جستوجو هنوز از همان چارچوب بهره میبرند. مردی که هرگز دانشجوی دانشگاه نبود، دستور زبان نظری عصر دیجیتال را نوشت.

آزمایشی که اینترنت نوپا را به زانو درآورد

ساعت حدود ۸ و ۳۰ دقیقهی شب بود که برنامهای از کامپیوتری در مؤسسهی فناوری ماساچوست راه خود را به شبکه باز کرد. رابرت تاپن موریس، دانشجوی ۲۳ سالهی دانشگاه کرنل، کرمی نوشته بود که بدون نیاز به فایل میزبان تکثیر میشد. سازوکار جلوگیری از توقف انتشار، دستگاههای آلوده را دوباره هدف میگرفت و بار پردازشی را تا مرز ازکارافتادن بالا میبرد.

حدود یکدهم اینترنت آن روزگار در کمتر از ۲۴ ساعت گرفتار شد

کرم موریس ۳۸ سال پیش در کمتر از ۲۴ ساعت حدود ۶ هزار دستگاه را از میان نزدیک به ۶۰ هزار کامپیوتر متصل گرفتار کرد. دانشگاهها و مراکز پژوهشی برای پاکسازی ناچار شدند سامانههای یونیکس را از شبکه جدا کنند. بحران یک سال پیش از اختراع وب جهانگستر رخ داد، زمانی که اینترنت هنوز شبکهای کوچک و عمدتا دانشگاهی بود.

دادگاه موریس را بهعنوان نخستین فرد محکومشده براساس قانون کلاهبرداری و سوءاستفادهی کامپیوتری مصوب ۱۹۸۶ شناخت. حکم او دورهی آزمایشی، جریمه و ۴۰۰ ساعت خدمات عمومی را در بر داشت. چند روز پس از حمله، نخستین تیم واکنش اضطراری کامپیوتری آمریکا شکل گرفت. میراث ماندگار کرم موریس یادآوری سادهای بود که اتصال بیشتر، سطح حملهی بزرگتری هم میسازد.

روزی که زمین دیگر خانهی همهی انسانها نبود

صدای اتصال Soyuz TM-31 به ماژول زوزدا آغاز فصلی تازه بود. ویلیام شپرد، یوری گیدزنکو و سرگئی کریکالف ساعت ۳ و ۲۱ دقیقهی بامداد به وقت مرکزی آمریکا به ایستگاه فضایی بینالمللی رسیدند. کمی بیش از یک ساعت بعد دریچه گشوده شد و سه فضانورد وارد خانهای شدند که قرار بود همیشه ساکنی در مدار داشته باشد.

۲۶ سال است که همیشه دستکم یک انسان بیرون از زمین زندگی میکند

ایستگاه ۲۶ سال پیش فقط از سه ماژول زاریا، یونیتی و زوزدا تشکیل میشد و کمتر از ۲۰۰ مترمکعب فضای تحت فشار داشت. خدمهی اکسپدیشن ۱ سامانههای ارتباطی، محل خواب، تجهیزات تهیهی غذا و کامپیوترهای عملیاتی را آماده کردند. مأموریت چهارماههی آنان ۱۴یک روز طول کشید و نزدیک به ۵۰ پژوهش علمی و فناورانه را در بر گرفت.

پایگاه کوچک سال ۲۰۰۰ به آزمایشگاهی بزرگ برای پژوهش در ریزگرانش، زیستشناسی، فیزیک و فناوریهای فضایی بدل شد. از لحظهی ورود اکسپدیشن ۱ تا امروز، حضور انسان در ایستگاه بدون وقفه ادامه یافته. متولدان پس از آن روز هرگز زمانی را تجربه نکردهاند که همهی انسانهای زنده همزمان روی زمین باشند.