آخرین تمرین پیش از سفر به ماه؛ تونل زمان - ۲۰ آبان

سالها پیش در چنین روزی، جمنای ۱۲ آخرین تمرین سفر به ماه را آغاز کرد، پلیاستیشن ۳ به میدان آمد و اختراع کمترشناختهشدهی اینشتین ثبت شد.

گاهی یک ایدهی بزرگ از دل مسئلهای کاملاً روزمره بیرون میآید؛ مثل یخچالی که آلبرت اینشتین برای ایمنترکردن نگهداری مواد غذایی طراحی کرد. گاهی هم یک آزمایش فضایی، محصولی تجاری یا محاسبهی علمی، راهی تازه پیش پای نسلهای بعد میگذارد. تاریخ علم و فناوری پر از چنین لحظههایی است؛ تلاشهایی که بعضی به موفقیت فوری رسیدند و بعضی دیگر سالها طول کشید تا اهمیت واقعیشان آشکار شود.

در تونل زمان امروز، از یخچال متفاوت اینشتین و آخرین مأموریت برنامهی جمنای پیش از سفر انسان به ماه میگوییم؛ به سراغ رصدهای وستو اسلیفر و شواهد اولیهی انبساط جهان میرویم، ماجرای ورود پلیاستیشن ۳ به بازار را مرور میکنیم و نگاهی به مأموریت شاتل کلمبیا و نظریهی جهانهای متعدد هیو اورت میاندازیم.

یخچالی که چهرهی دیگری از اینشتین را نشان داد

خبر مرگ خانوادهها بر اثر نشت گازهای سمی یخچال، آلبرت اینشتین و لئو زیلارد را در سال ۱۹۲۶ به سراغ مسئلهای کاملا خانگی برد. آنها دستگاهی میخواستند که شیرها و قطعات متحرک دردسرساز را کنار بگذارد. حاصل کار سامانهای بود که با آب، آمونیاک و بوتان و تنها با دریافت گرما، چرخهی تبرید را پیش میبرد.

اینشتین برای سردکردن غذا، کمپرسور و قطعات متحرک را کنار گذاشت

۹۶ سال پیش، پتنت آمریکایی شمارهی ۱٬۷۸۱٬۵۴۱ پس از نزدیک به سه سال انتظار صادر شد. طرح ثبتشده کمپرسور مکانیکی نداشت و برای ایجاد سرما الزاما به برق وابسته نبود. رکود اقتصادی، آشوب سیاسی آلمان و ظهور مبردهای تازه اجازه ندادند اختراع به محصولی فراگیر در آشپزخانهها بدل شود.

ارزش یخچال اینشتین امروز فقط در نام مخترع مشهورش خلاصه نمیشود. تبرید جذبی با قطعات اندک هنوز برای محیطهای دورافتاده و جاهایی که برق مطمئن ندارند جذابیت دارد. پتنت نشان میدهد ذهنی که ساختار فضا و زمان را میکاوید، از حل خطری روزمره نیز غافل نبود.

جمنای ۱۲ و آخرین تمرین پیش از سفر به ماه

روی پشت لباس جیم لاول و باز آلدرین هنگام حرکت بهسوی سکوی پرتاب، عبارت The End دیده میشد. شوخی خدمه معنای روشنی داشت. جمنای ۱۲ دهمین و آخرین پرواز سرنشیندار برنامهای بود که باید ملاقات مداری، اتصال دو فضاپیما و کار در خلا را پیش از ماموریتهای آپولو به مهارتهایی قابلاعتماد تبدیل میکرد.

پایان جمنای، آغاز اطمینان ناسا برای قدمگذاشتن روی ماه بود

۶۰ سال پیش، موشک تایتان ۲ کپسول را از مجتمع پرتاب ۱۹ به فضا برد. لاول و آلدرین با هدففضاپیمای Agena ملاقات و به آن متصل شدند. پرواز طی ۳ روز و ۲۲ ساعت و ۳۴ دقیقه، ۵۹ دور کامل پیرامون زمین پیمود.

آلدرین در سه فعالیت برونفضاپیمایی نزدیک به ۵ ساعت و ۳۰ دقیقه بیرون کپسول ماند. دستگیرهها، جای پا، مهارها و دورههای استراحت برنامهریزیشده مانع خستگی خطرناکی شدند که فضانوردان ماموریتهای قبلی را گرفتار کرده بود. Gemini 12 ثابت کرد کار دقیق در خلا شدنی است و یکی از آخرین تردیدهای فنی در مسیر ماه را کنار زد.

وستو اسلیفر و نوری که حرکت کهکشانها را فاش کرد

پیش از آنکه نام ادوین هابل با جهان در حال انبساط گره بخورد، وستو ملوین اسلیفر شبهای طولانی را پشت طیفسنج رصدخانهی لاول میگذراند. اخترشناس متولد مولبری ایندیانا باید جابهجایی خطوط باریک نور را روی صفحههای عکاسی تشخیص میداد؛ کاری دشوار که به نوردهیهای طولانی و اندازهگیری بسیار دقیق نیاز داشت.

سالها پیش از قانون هابل، اسلیفر حرکت کهکشانها را روی نور خوانده بود

اسلیفر که ۱۵۱ سال پیش به دنیا آمد، در سال ۱۹۱۲ سرعت شعاعی آندرومدا را نزدیک به ۳۰۰ کیلومتر بر ثانیه بهسوی منظومهی شمسی اندازه گرفت. نخستین سنجش معتبر سرعت شعاعی یک کهکشان، راهی تازه برای شناخت اجرامی گشود که آن زمان هنوز سحابی مارپیچی خوانده میشدند.

رصدهای بعدی او نشان دادند بیشتر سحابیهای مارپیچی بررسیشده انتقالبهسرخ دارند و از ما دور میشوند. فاصلهی آنها هنوز معلوم نبود، اما دادههای سرعتی اسلیفر بعدها بخشی اساسی از شواهد انبساط جهان شدند. مدیریت رصدخانهی لاول و پشتیبانی از برنامهای که به کشف پلوتو انجامید، میراث او را فراتر از همان طیفهای کمنور برد.

پلیاستیشن ۳ و قماری که دیر به ثمر نشست

صفهای خریداران ژاپنی میزبان دستگاهی شدند که سونی آن را فقط یک کنسول بازی نمیدید. پلیاستیشن ۳ با پخش Blu-ray، خروجی 1080p، پورت شبکه و پلیاستیشن نتورک میخواست مرکز سرگرمی خانه باشد. مدل دارای فضای ذخیرهسازی ۲۰ گیگابایتی عرضه شد و نسخهی ۶۰ گیگابایتی نیز کنار آن قرار گرفت.

کنسول گران سونی، همزمان یکی از دروازههای ورود Blu-ray به خانهها بود

ریسک بزرگ زیر بدنه پنهان بود. معماری پردازندهی Cell و پردازندهی گرافیکی RSX توان فراوانی داشت، اما توسعهی بازی برای آن ساده نبود. قیمت بالا و عرضهی محدود نیز شروع دشواری رقم زدند. بااینحال، وجود پخشکنندهی Blu-ray برای بسیاری از خریداران توجیهی مهم بود و به گسترش قالب تازهی ویدئویی کمک کرد.

پلیاستیشن ۳ که ۲۰ سال پیش وارد بازار شد، سرانجام از مرز فروش جهانی ۸۰ میلیون دستگاه گذشت. خدمات آنلاین، فروشگاه دیجیتال و بازیهای بزرگ سالهای بعد مسیر نسل را تغییر دادند. محصولی که ابتدا نماد زیادهخواهی فنی سونی به نظر میرسید، به پلی میان کنسول سنتی و مرکز سرگرمی متصل امروزی بدل شد.

شاتل فضایی کلمبیا

چهار صندلی پر شده بود و در محفظهی بار کلمبیا دو ماهوارهی تجاری انتظار میکشیدند. STS-5 دیگر پروازی آزمایشی برای اثبات توان برخاستن و فرود شاتل نبود. ناسا میخواست نشان دهد وسیلهی بالدارش میتواند مشتری، محموله و برنامهی کاری منظم داشته باشد.

کلمبیا در یک پرواز، هم ماهواره تحویل داد و هم ضعف لباس فضایی را آشکار کرد

۴۴ سال پیش، ونس برند، رابرت اورمایر، جوزف آلن و ویلیام لنوار از سکوی 39A راهی مدار شدند. حضور چهار فضانورد رکورد تازهای برای پروازهای فضایی رقم زد. کلمبیا ماهوارههای مخابراتی SBS-3 و Anik C3 را رها کرد و هرکدام با موتور کمکی خود بهسوی مدار بالاتر رفتند.

همهچیز مطابق تصویر تبلیغاتی پیش نرفت. خرابی لباسهای فضایی نخستین راهپیمایی برنامهی شاتل را لغو کرد و موفقیت تجاری ماموریت کنار یک هشدار فنی قرار گرفت. کلمبیا پس از ۵ روز و ۲ ساعت و ۱۴ دقیقه و طی ۸۲ مدار در ادواردز فرود آمد. STS-5 الگویی ساخت که سالها ادامه یافت و شاتل را از ماشین آزمایشی به وسیلهی حملونقل مداری بدل کرد.

هیو اورت و واقعیتی که فقط یک نتیجه ندارد

هیو اورت سوم مسئلهای آزاردهنده را در قلب مکانیک کوانتومی دید. چرا تابع موج هنگام اندازهگیری باید ناگهان فروبریزد، درحالیکه معادلات بنیادی چنین فرایندی را توصیف نمیکنند؟ پاسخ او حذف فروپاشی بود، تصمیمی که نتیجههای عجیب اما از نظر ریاضی منسجمی به همراه داشت.

اورت که ۹۶ سال پیش در واشینگتن دیسی به دنیا آمد، صورتبندی حالت نسبی را در رسالهی دکتری خود در دانشگاه پرینستون پروراند. نسخهی کوتاهشدهی پژوهش در سال ۱۹۵۷ انتشار یافت و در آغاز توجه چندانی نگرفت. برایس دویت بعدها تعبیر جهانهای متعدد را رواج داد و ایدهی فراموششده دوباره وارد بحث فیزیک شد.

در خوانش رایج، نتیجههای ممکن اندازهگیری در شاخههای متفاوت تابع موج تحقق مییابند. سخن از دروازهی سفر میان جهانهای سینمایی نیست، بلکه از چارچوبی برای حل مسئلهی اندازهگیری حرف میزنیم. اورت در ۵۱سالگی درگذشت، اما پرسشی که پیش کشید هنوز زنده مانده و نظریهاش یکی از مشهورترین تفسیرهای بدون فروپاشی مکانیک کوانتومی به شمار میرود.