کشف کهربایی ۱۰۰ میلیون ساله؛ راز دمی که جان صاحبش را نجات داد

پژوهشگران کهربایی ۹۹ میلیون ساله حاوی دم جداشدهی مارمولک باستانی را کشف کردند که نخستین مدرک مستقیم از راهبرد قطع عضو دفاعی است.

قطعهای کوچک از کهربا که نزدیک به ۱۰۰ میلیون سال قدمت دارد، راز یکی از قدیمیترین روشهای دفاعی خزندگان را آشکار کرده است. دانشمندان درون این کهربای کدر، دم جداشدهی مارمولکی باستانی را پیدا کردهاند.

بهگزارش آیافالساینس، قطعهی کهربا در ابتدا چندان توجه پژوهشگران را جلب نکرده بود. اندازهی کوچک و فضای کدر درون آن باعث میشد محتویاتش شبیه تکهای چوب یا بخشی از بدن یک حشره به نظر برسد. اما زمانی که دولو فابریکانت، دانشجوی دکتری، نمونه را با دقت بیشتری بررسی کرد، متوجه وجود فلسهایی روی جسم محبوس در کهربا شد. بررسیهای بعدی نشان داد که این جسم درواقع دم یک مارمولک کوچک است.

حدود دوسوم گونههای مارمولک توانایی جداکردن دم خود را هنگام مواجهه با شکارچی دارند. هنگامی که شکارچی دم مارمولک را میگیرد، حیوان میتواند آن را از نقاط مشخصی میان مهرهها یا درون خود مهرهها جدا کند. سپس با انقباض ماهیچههای مخصوص، رگهای خونی بسته میشوند تا خونریزی محدود شود. بعضی گونهها حتی میتوانند محل زخم را با لایهای از پوست بپوشانند.

توانایی جداکردن دم در برخی خویشاوندان مارمولکها، ازجمله مارها و سوسمارهای پلدماغی نیز وجود دارد، اما در خزندگان دورتری مانند کروکودیلها و لاکپشتها دیده نمیشود. همین تفاوت نشان میدهد که پیدایش این سازوکار دفاعی احتمالاً به دستکم ۲۴۰ میلیون سال پیش بازمیگردد.

حدود دوسوم گونههای مارمولکهای امروزی میتوانند هنگام مواجهه با شکارچی، دم خود را جدا کنند و از این راه فرصت فرار به دست آورند

شواهد قدیمیتری نیز دربارهی منشأ این رفتار وجود دارد. برای مثال، دانشمندان در مهرههای دم خزندهای باستانی به نام ریشهبینی (Captorhinus)، ساختارهایی شبیه نقاط شکست دم شناسایی کردهاند. این خزنده حدود ۲۸۰ میلیون سال پیش، در اوایل دورهی پرمین زندگی میکرد.

فسیلهای دیگری هم کشف شدهاند که انتهای دم آنها از غضروف تشکیل شده است. ازآنجاکه دم بازسازیشده در مارمولکها معمولاً ساختاری غضروفی دارد، چنین نمونههایی نشان میدهند که جانور احتمالاً در طول زندگی دمش را از دست داده و دوباره رشد داده است.

بااینحال، تمام شواهد پیشین غیرمستقیم بودند. فسیل ۹۹ میلیونسالهی جدید، برخلاف نمونههای قبلی، خودِ دم جداشده را درون کهربا حفظ کرده است. پژوهشگران به همین دلیل آن را قدیمیترین شاهد مستقیم شناختهشده از رفتار خودبُری میدانند.

عرض قطعهی کهربا فقط ۱۸ میلیمتر است و بهدلیل کدربودن آن، دیدن جزئیات داخلش آسان نبود. پژوهشگران برای بررسی دقیقتر از دستگاه میکرو سیتی استفاده کردند که با گرفتن تصاویر اشعهی ایکس از زاویههای مختلف، تصویری سهبعدی از درون کهربا میسازد. این فناوری به گروه پژوهشی اجازه داد بدون شکافتن یا آسیبرساندن به نمونهی ارزشمند، ساختارهای پنهان درون کهربا را بررسی کنند.

تصاویر بهدستآمده حلقهای مشخص از بافت را در اطراف محل جداشدن دم نشان دادند. ساختار این حلقه شباهت زیادی به بافتهای موجود در دم جداشدهی مارمولکهای امروزی داشت. پژوهشگران همچنین الگوی زیگزاگی ماهیچهها را شناسایی کردند؛ ویژگی مشخصی که از جداشدن دم به کمک سازوکار طبیعی خودبُری حکایت دارد.

علت جداشدن دم مارمولک باستانی نامشخص است. روی بخش حفظشدهی دم، شکافی دیده میشود که شاید نشانهی حملهی شکارچی باشد. اما سناریوی دیگری نیز مطرح است: ممکن است دم مارمولک هنگام بالارفتن از شاخهی درخت، در شیرهی چسبناک گیاه گرفتار شده و مارمولک برای آزادکردن خود، آن را جدا کرده است. در هر دو حالت، شیرهی درخت سرانجام به کهربا تبدیل شده و دم کوچک مارمولک را برای نزدیک به ۱۰۰ میلیون سال حفظ کرده است.

تجارت کهربای میانمار بهدلیل احتمال تأمین مالی گروههای مسلح بحثبرانگیز است و برخی مجلات علمی از انتشار پژوهشهای مرتبط با این کهرباها خودداری میکنند

فسیل مورد بحث از کهرباهای میانمار به دست آمده است. تجارت کهربا در این کشور بحثبرانگیز است، زیرا نگرانیهایی وجود دارد که درآمد حاصل از فروش آن برای تأمین هزینههای جنگ و گروههای مسلح استفاده شود. به همین دلیل، برخی مجلات علمی از انتشار پژوهشهایی که روی کهرباهای میانمار انجام شدهاند، خودداری میکنند.

پژوهشگران میگویند این کهربا را در سال ۲۰۲۲ از فروشندهای چینی خریدهاند. فروشنده ادعا کرده که کهربا در اوایل سال ۲۰۱۷ استخراج شده است؛ یعنی پیش از زمانی که برخی دانشمندان تصمیم گرفتند استفاده از کهرباهای میانمار را بهدلیل نگرانی از کمک مالی به گروههای مسلح محدود کنند. البته پژوهشگران تأیید مستقلی برای زمان استخراج کهربا ارائه نکردهاند و این تاریخ تنها براساس گفتهی فروشنده است.

پژوهش در ژورنال Palaeontologia Electronica منتشر شده است.