زادروز هنرپیشه‌ای که مخترع هم بود؛ تونل زمان - ۱۸ آبان

روزی که سیگن برای کیهان قصه گفت، لامار راه گریز امواج از پارازیت را ساخت و Firefox 1.0 انحصار وب را به چالش کشید.

گاهی پیشرفت علم و فناوری با عبور از مرزهایی آغاز میشود که دستنیافتنی به نظر میرسند؛ از شکستن رکورد سرعت با یک هواپیمای موشکی تا شناسایی اتمی که پیش از مشاهده ناپدید میشود؛ اما همهی تغییرات بزرگ در آزمایشگاهها و مراکز تحقیقاتی رخ نمیدهند؛ گاهی یک دانشمند با روایت جذابش نگاه میلیونها نفر به کیهان را عوض میکند یا اختراعی که در زمان خودش جدی گرفته نمیشود، سالها بعد به بخشی از فناوریهای روزمره تبدیل میشود.

در تونل زمان امروز، پرواز تاریخی رابرت وایت با سرعت بیش از ۶ ماخ و کشف عنصر دارمشتاتیم را مرور میکنیم؛ از میراث علمی و رسانهای کارل سیگن و انتشار نخستین نسخهی فایرفاکس میگوییم و در پایان، به سراغ هدی لامار میرویم؛ بازیگری که ایدهاش برای ارتباطات رادیویی امن، سالها پیش از فراگیرشدن فناوریهای بیسیم شکل گرفت.

رابرت وایت در چند دقیقه از مرز ماخ ۶ گذشت

هواپیمای موشکی North American X-15 زیر بال B-52 اوج گرفت و پس از رهاشدن، موتور XLR99 را با تمام توان روشن کرد. رابرت ام. وایت ۶۵ سال پیش طی پروازی نزدیک به ۱۰ دقیقه به ماخ ۶٫۰۴ رسید؛ سرعتی حدود ۶٬۵۸۷ کیلومتربرساعت.

تنها ۸۶ ثانیه رانش، مرز ماخ ۶ را شکست

او تا ارتفاع تقریبی ۳۱ کیلومتر بالا رفت و سپس برای فرود در پایگاه ادواردز بازگشت. موتور فقط حدود ۸۶ ثانیه با بیشترین توان کار کرد، اما همان زمان کوتاه برای ثبت نخستین پرواز سرنشیندار سریعتر از ماخ ۶ کافی بود.

بدنهی X-15 هنگام بازگشت با گرمای شدید، تغییرات آیرودینامیکی و دشواری کنترل در هوای رقیق روبهرو شد. حتی شیشهی بیرونی سمت راست کابین هنگام فرود ترک برداشت. دادههای برنامه به مهندسان آموخت چگونه سازه، پوشش حرارتی و سامانههای کنترلی وسیلهای را طراحی کنند که از مرز جو بازمیگردد. رد همان تجربهها را بعدها در شاتل فضایی و پژوهشهای پرواز فراصوت میتوان یافت.

عنصری که حضورش را با زنجیرهی واپاشی ثابت کرد

برای یافتن دارمشتاتیم، تلسکوپ یا میکروسکوپ کافی نبود. گروه زیگورد هوفمان ۳۲ سال پیش در مرکز GSI دارمشتات، هستههای نیکل-۶۲ را با شتاب به هدفی از سرب-۲۰۸ کوبید. از میان شمار عظیمی برخورد، اتمی از دارمشتاتیم-۲۶۹ پدید آمد. عمر کوتاه اتم اجازهی مشاهدهی مستقیم و معمول را نمیداد؛ پژوهشگران وجودش را از انرژی و ترتیب ذراتی شناختند که در زنجیرهی واپاشی آزاد شدند.

دارمشتاتیم دیده نشد؛ رد واپاشیاش هویت آن را آشکار کرد

کشف یک عنصر فوقسنگین بیشتر به بازسازی صحنهای ناپدیدشده شباهت دارد. آشکارسازها باید واپاشیهای پیدرپی را ثبت کنند و نشان دهند که احتمال رخداد تصادفی ناچیز بوده است.

پس از بررسی و تأیید شواهد، نام دارمشتاتیم با نماد Ds در سال ۲۰۰۳ رسمیت یافت؛ ادای احترامی به شهری که آزمایش در آن انجام شد. جایگاه ۱۱۰ جدول تناوبی یادآور دورانی است که دانشمندان حتی بدون نگهداشتن یک نمونه، هویت اتم را اثبات میکنند.

کارل سیگن، دانشمندی که کیهان را وارد خانهها کرد

صدای سلام به ۵۵ زبان هنوز بر صفحههای طلایی وویاجر ۱ و وویاجر ۲ در فضای میانستارهای سفر میکند. کارل سیگن، زادهی ۹۲ سال پیش در بروکلین، هدایت گروهی را بر عهده داشت که صداها، تصاویر و موسیقی زمین را برای آن دو کاوشگر برگزید. همکاری او با ناسا به همان صفحهها محدود نبود؛ سیگن در ماموریتهای وایکینگ یک و ۲ و برنامهی وویاجر به پژوهش دربارهی سیارهها و امکان حیات فرازمینی کمک کرد.

توانایی کمنظیر سیگن در پیوندزدن دقت علمی با روایت، مجموعهی ۱۳ قسمتی Cosmos را به پدیدهای جهانی بدل کرد. کتابThe Dragons of Eden نیز جایزهی پولیتزر سال ۱۹۷۸ را برایش به همراه آورد. میراث او فقط مجموعهای از مقالهها و ماموریتها نیست؛ سیگن نشان داد توضیح سادهی علم به معنای سادهسازی حقیقت نیست. هر بار که تصویری کیهانی پرسشی عمومی برمیانگیزد، شیوهی روایت او دوباره زنده میشود.

فایرفاکس ۱ پنجرهای تازه در وب باز کرد

وب سال ۲۰۰۴ زیر سایهی سنگین Internet Explorer قرار داشت که فایرفاکس ۱٫۰ از راه رسید. موزیلا مرورگری رایگان و متنباز برای ویندوز، مک و لینوکس عرضه کرد که مرور تبها، مسدودکردن پنجرههای بازشو و امکان افزودن افزونهها را به تجربهای در دسترس تبدیل میکرد. نسخهی آزمایشی پیشین بیش از ۸ میلیون بار دریافت شده بود و نسخهی نهایی طی کمتر از یک سال از مرز ۱۰۰ میلیون دانلود گذشت.

کاربران فقط نرمافزار را نصب نکردند؛ هزاران نفر برای انتشار آگهی دوصفحهای فایرفاکس در نیویورک تایمز پول جمع کردند و نام حامیان نیز در آگهی چاپ شد. تولد ۲۲ سال پیش فایرفاکس رقابت را به بازاری بازگرداند که بسیاری سرنوشتش را قطعی میپنداشتند.

اهمیت مرورگر موزیلا امروز فقط با سهم بازار سنجیده نمیشود؛ حضور موتور مرورگر مستقل و دفاع از استانداردهای باز، مانعی در برابر تبدیل وب به قلمرو چند بازیگر محدود باقی مانده است.

هدی لامار میان پیانو و ارتباطات امن پلی ساخت

پشت چهرهی مشهور هالیوود، ذهن مخترعی کار میکرد که مسئلهی اخلال در هدایت رادیویی اژدرها را جدی گرفته بود. هدی لامار، زادهی ۱۱۲ سال پیش در وین، همراه جرج آنتیل روشی طراحی کرد تا فرستنده و گیرندهی هماهنگ میان ۸۸ فرکانس جابهجا شوند. شمار کانالها از ۸۸ کلید پیانو الهام گرفته بود و نوارهای سوراخدار میتوانستند تغییر فرکانس دو سوی ارتباط را همزمان نگه دارند.

اختراع شمارهی ۲٬۲۹۲٬۳۸۷ در سال ۱۹۴۲ ثبت شد؛ اما نیروی دریایی آمریکا هنگام جنگ آن را بهکار نگرفت. مفهوم پرش فرکانسی بعدها به بخشی مهم از ارتباطات مقاوم در برابر اخلال و خانوادهی فناوریهای طیفگسترده تبدیل شد.

نسبتدادن مستقیم Wi-Fi امروزی به لامار اغراقآمیز است؛ چراکه استانداردهای بیسیم حاصل زنجیرهای طولانی از نوآوریها هستند. سهم واقعی او نیازی به افسانهسازی ندارد؛ بنیاد مرزهای الکترونیکی در سال ۱۹۹۷ از لامار تقدیر کرد و نامش در سال ۲۰۱۴ وارد تالار مشاهیر ملی مخترعان شد.