تصویر تماشایی از کهکشان آندرومدا؛ یادگاری باشکوه تلسکوپ فضایی نابودشده سوئیفت

تصویر تماشایی از کهکشان آندرومدا؛ یادگاری باشکوه تلسکوپ فضایی نابودشده سوئیفت

NASA/Swift/Stefan Immler (GSFC) and Erin Grand (UMCP)

تلسکوپ فضایی سوئیفت هفته گذشته در جو زمین سوخت؛ اما میلیونها تصویر از خود به جا گذاشت که میتوانند تا سالها زمینهساز کشفیات تازه شوند.

بامداد چهارشنبه ۴ نوامبر، رصدخانه فضایی نیل گرلز سوئیفت ناسا از مدار زمین خارج شد و هنگام ورود به جو، در آسمان فراز جزیره سوماترا سوخت و از بین رفت. این پایان آتشین، سرانجامی شایسته برای تلسکوپی بود که ۲۲ سال از عمر خود را صرف مطالعه قدرتمندترین انفجارهای جهان کرد. بااینحال، حتی پس از پایان مأموریت سوئیفت، دادهها و مشاهدات آن تا سالها همچنان به کنجکاوی و پژوهشهای علمی پاسخ خواهند داد.

مهمترین دستاوردهای سوئیفت در اخترشناسی لزوماً تصاویر چشمنواز نیستند. این تلسکوپ برای آن طراحی شده بود که در کوتاهترین زمان ممکن، جهت خود را بهسمت انفجارهای دوردست کیهانی تغییر دهد و عملکردی کمنظیر در ثبت نقاط نورانی درخشان، زودگذر و بسیار دوردست داشت.

رصدخانه چندطولموجی سوئیفت به ابزارهایی برای رصد نور مرئی، فرابنفش و پرتو ایکس مجهز بود و به همین دلیل میتوانست فورانهای پرانرژی کیهانی را در بخشهای مختلف طیف الکترومغناطیسی ثبت کند. به عبارت دیگر، سوئیفت در مشاهدهی شرارههایی از نور تخصص داشت که ممکن بود از دید تلسکوپهای دیگر پنهان بمانند.

یکی از مهمترین کشفیات سوئیفت، ثبت یک فوران پرتو گاما بود؛ انفجاری فوقالعاده درخشان که احتمالاً هنگام انفجار یک ستاره غولپیکر در قالب ابرنواختر و پیش از فروپاشی آن به سیاهچاله رخ داده بود. تصویر مشهور سوئیفت از فوران GRB 221009A که به BOAT معروف است (مخفف عبارت درخشانترین فوران تاریخ)، شبیه یک سیبل تیراندازی نارنجی با حلقههای نقطهنقطه به نظر میرسد؛ الگویی که در اثر انتشار موجهای ناشی از انفجار در فضا شکل گرفته است.

اما سوئیفت میلیونها رصد از کیهان پیرامون ما، ازجمله کهکشانهای همسایهمان نیز انجام داد. یکی از حیرتانگیزترین تصاویر این رصدخانه، تصویری با نوردهی ۲۴ ساعته از کهکشان آندرومدا (M31) است که در فاصله حدود ۲٫۵ میلیون سال نوری از زمین قرار دارد.

آندرومدا نزدیکترین کهکشان بزرگ به کهکشان ما است و احتمالاً سرنوشتی مشترک با آن خواهد داشت. دانشمندان گمان میکنند که آندرومدا و راه شیری بهتدریج به یکدیگر نزدیک میشوند و ممکن است سرانجام با هم برخورد کنند. در صورت ادغام، حدود یک تریلیون ستاره آندرومدا به آسمان ما اضافه خواهند شد؛ هرچند احتمالاً در آن زمان دیگر حیاتی روی زمین باقی نمانده است تا شاهد این منظره باشد.

در تصویری که سوئیفت از این همسایهی نزدیکشونده ثبت کرده، ابزار فرابنفش رصدخانه دهها هزار ستاره آندرومدا را همچون یاقوتهای کبود درخشانی به تصویر کشیده است که در حلقهای نورانی و چشمنواز جای گرفتهاند.

براساس اعلام ناسا، رصدخانه سوئیفت در تصویر آندرومدا که در طول دو ماه، از مه تا ژوئیه ۲۰۰۸ ثبت شده است، حدود ۲۰هزار منبع تابش فرابنفش را شناسایی کرد. این منابع شامل هزاران خوشه ستارهای متراکم و داغ هستند که در سرتاسر حلقهای به پهنای ۱۵۰هزار سال نوری در کهکشان آندرومدا پراکنده شدهاند. کهکشان دوردست M32 نیز در میان آنها دیده میشود؛ جرمی کروی و درخشان که در پایین و سمت راست مرکز آندرومدا قرار گرفته است.

در تصاویر نور مرئی آندرومدا که با تلسکوپهای زمینی ثبت شدهاند، مرکز بسیار درخشان کهکشان باعث محو شدن بسیاری از ستارههای جوان و داغی میشود که در تصویر سوئیفت بهوضوح دیده میشوند. هرچند احتمالاً سویفت را بیش از هر چیز با چنین چشماندازهای درخشانی از ستارگان به یاد نخواهیم آورد، این تصویر به خوبی یادآوری میکند که مشاهده ساختارهای آشنای کیهان در طول موجی متفاوت، چگونه میتواند همهچیز را تغییر دهد.